Неліктен бит тақырыбы әлі де өзекті?
Педикулез көбіне өткен заманның, антисанитария мен соғыс дәуірінің мәселесі сияқты қабылданады. Алайда шындық мүлде басқаша. Биттер бүгінгі күні де, медицинасы дамыған елдерде де, адамзатпен бірге өмір сүруін жалғастырып келеді. Жыл сайын миллиондаған жағдай тіркеледі, олардың басым бөлігі мектеп жасындағы балалар арасында кездеседі.
Маңызды бір жайтты түсіну керек: педикулез — «тазалықтың жоқтығының» белгісі емес. Бұл — адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынастың табиғи салдары. Биттер адаммен бірге эволюцияланып, қазіргі өркениет жағдайына керемет бейімделген паразиттер.
Бүгінде мамандар педикулезді тек қышу мен тері зақымдануы ретінде ғана емес, сонымен қатар дәрі-дәрмекке төзімділік, инфекциялық қауіп және қоғамдық денсаулық сақтау стратегиясы тұрғысынан қарастырады.
Адамда паразиттік тіршілік ететін бит түрлері
Адам ағзасында биттердің үш түрі кездеседі. Әрқайсысы белгілі бір ортаға бейімделген.
Бас биті (Pediculus humanus capitis) тек бастың түкті бөлігінде өмір сүреді. Бұл ең кең таралған түрі, әсіресе 3–12 жастағы балалар арасында жиі кездеседі. Жұғу көбіне тікелей жанасу арқылы — ойын кезінде немесе бастар түйіскен жағдайда болады.
Киім биті (Pediculus humanus corporis) теріде емес, киімнің тігістері мен қатпарларында өмір сүреді. Ол қоректену үшін ғана денеге шығады. Бұл түр ерекше медициналық маңызға ие, себебі ол қауіпті бактериялық инфекцияларды тасымалдауы мүмкін. Тарихта ірі эпидемиялар дәл осы киім биттерімен байланысты болған.
Қасаға биті (Pthirus pubis) негізінен қасаға аймағында, сирек жағдайда кірпіктер мен қолтықта кездеседі. Көбіне жыныстық қатынас арқылы жұғады.
Ғылыми зерттеулер бас және киім биттерінің генетикалық тұрғыдан өте жақын екенін көрсетеді. Олар бір түрдің әртүрлі ортаға бейімделген формалары болып саналады. Бұл паразиттің тіршілік ету ортасына қарай өзгеретінін дәлелдейді.
Биттің құрылысы мен өмірлік циклі
Бит — жоғары деңгейде бейімделген эктопаразит. Оның денесі жалпақ, ал аяқтарында шашқа немесе талшыққа мықтап бекінуге мүмкіндік беретін тырнақ тәрізді құрылымдар бар. Ол тек қанмен қоректенеді және тәулігіне бірнеше рет шағады.
Өмірлік циклі шамамен 3–4 аптаға созылады. Барлығы жұмыртқадан — гнидадан басталады. Гнида шаш талшығына арнайы желім тәрізді затпен бекітіледі. Бірнеше күннен кейін нимфа шығып, үш рет түлейді. Содан соң ересек дараға айналады.
Ұрғашы бит тәулігіне онға дейін жұмыртқа сала алады. Сондықтан ем уақытында жүргізілмесе, паразит саны тез көбейеді.
Takano-Lee және әріптестерінің (2003) зерттеуі жұмыртқалардың дамуы үшін ең қолайлы температура 28–32°C екенін көрсетті. Бұл — адамның бас терісінің табиғи температурасы. Сондықтан гнидалар адам денесінен тыс ортада сирек тіршілік етеді.
Педикулез қаншалықты жиі кездеседі?
Mumcuoglu және әріптестерінің (2021) деректері бойынша, әртүрлі елдерде мектеп оқушылары арасында бас педикулезінің таралуы 5%-дан 30%-ға дейін жетеді. Бұл көрсеткіштер балалардың бір-бірімен қаншалықты тығыз араласуына және алдын алу шараларына байланысты өзгереді.
Тәуекел факторларына мыналар жатады:
-
балалар ұжымындағы жиі тығыз қарым-қатынас,
-
кіші мектеп жасы,
-
ұзын шаш,
-
жүйелі тексерудің болмауы.
Speare және Canyon (2005) жүргізген метаталдау шаш жуу жиілігі мен жұқтыру арасында сенімді байланыс жоқ екенін көрсетті. Яғни биттер «лас жерден» пайда болмайды — олар адамнан адамға беріледі.
Қышу неліктен пайда болады?
Педикулездің негізгі белгісі — қатты қышу. Бұл шағудың өзінен емес, паразит сілекейіне қарсы аллергиялық реакциядан туындайды. Сілекей құрамында қанның ұюын тежейтін және қабыну реакциясын тудыратын заттар бар.
Burgess (2011) мәліметтері бойынша, алғашқы жұқтыру кезінде айқын белгілер 2–6 аптадан кейін ғана пайда болуы мүмкін. Қайта жұққанда қышу әлдеқайда тез басталады.
Қышудан бөлек, теріде қасылған іздер, екіншілік бактериялық инфекциялар және шүйде лимфа түйіндерінің ұлғаюы байқалуы мүмкін.
Биттер инфекция таратушы ретінде
Ең үлкен эпидемиологиялық қауіп — киім битінен туындайды. Ол:
-
бөртпе сүзегін (Rickettsia prowazekii),
-
окоптық қызбаны (Bartonella quintana),
-
қайталама сүзекті (Borrelia recurrentis)
тасымалдауға қабілетті.
Raoult және әріптестері (2006) әлеуметтік осал топтар арасында инфекция ошақтарында киім биттерінің рөлі сақталып отырғанын растады.
Ал бас битінің инфекция таратудағы нақты рөлі әлі де ғылыми талқылау нысаны болып табылады.
Диагностика қалай жүргізіледі?
Педикулез диагнозы тірі бит табылған жағдайда нақты қойылады. Тек гнидалардың болуы белсенді инвазияны әрдайым білдірмейді.
Ылғалды тарау әдісі ең тиімді тәсілдердің бірі болып саналады. Meinking және әріптестерінің (2002) зерттеуінде бұл әдіс қарапайым көзбен қарауға қарағанда төрт есе сезімтал екені көрсетілген.
Заманауи емдеу тәсілдері
Бұрын емдеудің негізін перметрин мен пиретрин сияқты нейротоксикалық инсектицидтер құраған. Бірақ соңғы онжылдықтарда паразиттердің бұл препараттарға төзімділігі артып келеді.
Yoon және әріптестері (2014) пиретроидтарға сезімталдықты төмендететін kdr ген мутациясын анықтады. Durand және әріптестері (2012) бұл мутациялардың Еуропа мен АҚШ-та кең таралғанын көрсетті.
Сондықтан қазіргі таңда физикалық әсер ететін препараттар жиі қолданылады. Мысалы, диметикон паразиттің тыныс алу жолдарын бітеп, жүйке жүйесіне әсер етпей-ақ оны жояды.
Burgess және әріптестері (2010) 4% диметиконның перметринге қарағанда тиімдірек екенін дәлелдеді.
Төзімді немесе күрделі жағдайларда жүйелі ивермектин қолданылады. Chosidow және әріптестері (2010) препаратты 7 күн аралықпен екі рет қабылдау жоғары нәтиже беретінін көрсетті.
Стигматизациясыз алдын алу
Алдын алу — үнемі тексеру, уақытылы емдеу және ата-аналар мен педагогтарды ақпараттандырудан басталады.
Қазіргі халықаралық ұсынымдар «нөлдік төзімділік» саясатын қолдамайды. 2015 жылы Американдық педиатрия академиясы тірі биттер жоқ жағдайда тек гнидалар үшін баланы мектептен шеттетудің қажеті жоқ екенін мәлімдеді.
Негізгі мақсат — қорқыту емес, таралуды бақылау.
Жиі кездесетін мифтер
Биттер секірмейді және ұшпайды — олар жорғалап қозғалады.
Олар кірден пайда болмайды.
Үй жануарлары адам битінің көзі емес.
Бұл шынайы деректерді білу артық үрейдің алдын алып, дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі.
Қорытынды
Педикулез — биологиялық тұрғыдан түсінікті және бақылауға болатын паразиттік инвазия. Қазіргі қиындықтардың негізгі бөлігі аурудың өзінде емес, дәріге төзімділік пен әлеуметтік стигмада жатыр.
Заманауи көзқарас ерте диагностиканы, тиімді физикалық әсер ететін препараттарды қолдануды, төзімділікті бақылауды және ағарту жұмыстарын қамтиды.
Ғылыми негізделген, сабырлы стратегия педикулезді драматизациясыз және адамдарды кемсітусіз бақылауға мүмкіндік береді.
Қайнар көздер
-
Takano-Lee M. et al. (2003). Effects of temperature on head louse egg survival. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12764637/
-
Mumcuoglu K.Y. et al. (2021). Epidemiology of head lice. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33783242/
-
Speare R., Canyon D. (2005). Does hygiene influence head lice infestation? https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16038713/
-
Burgess I.F. (2011). Human lice and treatment. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21337985/
-
Raoult D. et al. (2006). Lice as vectors of disease. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16494753/
-
Meinking T.L. et al. (2002). Diagnosis of head lice. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12174056/
-
Yoon K.S. et al. (2014). Pyrethroid resistance in head lice. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25288174/
-
Burgess I.F. et al. (2010). Dimeticone versus permethrin. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20557290/
-
Chosidow O. et al. (2010). Oral ivermectin versus topical treatment. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20220184/
-
Durand R. et al. (2012). kdr mutations in lice populations. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22277634/
