Маусым айы дәстүрлі түрде теріні күннен қорғау туралы қызу пікірталастар кезеңіне айналады. Дәл осы уақытта демалыс маусымы басталып, Солтүстік жарты шардағы көптеген елдерде ультракүлгін сәуле деңгейі жоғарылайды. Ал дерматологтар, онкологтар мен ғылыми ұйымдар тері обырының алдын алу туралы жаңа материалдар жариялайды.
Сонымен қатар әлеуметтік желілерде күннен қорғайтын кремдер обыр тудырады, химиялық сүзгілер улы, күнге күю теріні қорғайды немесе SPF тек жағажайда қажет деген сияқты көптеген жалған ақпарат таралады.
Заманауи ғылым бұл туралы не дейді? Талдап көрейік.
Бұл тақырып 2026 жылдың маусымында неліктен ерекше өзекті?
Тері обыры – әлемдегі ең жиі кездесетін онкологиялық аурулардың бірі.
Оның негізгі қауіп факторы – ультракүлгін сәуле. Халықаралық обырды зерттеу агенттігі (IARC) ультракүлгін сәулені бірінші топтағы канцерогендер қатарына жатқызады. Бұл оның тері обырымен байланысы темекі шегудің өкпе обырымен байланысы сияқты нақты дәлелденгенін білдіреді.
Сондықтан маусым айында көптеген медициналық ұйымдар ақпараттық науқандар өткізіп, адамдарға теріні қорғаудың маңызын еске салады.
№1 аңыз. Күннен қорғайтын крем тері обырын тудырады
Бұл – соңғы жылдардағы ең кең таралған аңыздардың бірі.
Әдетте бұл пікірді қолдаушылар екі дәлел келтіреді:
• меланомамен сырқаттану деңгейі күннен қорғайтын құралдардың танымал болуымен қатар өсті;
• кейбір химиялық сүзгілер теріге жаққаннан кейін қан құрамынан анықталған.
Алайда бұл фактілердің ешқайсысы күннен қорғайтын кремдердің обыр тудыратынын дәлелдемейді.
Керісінше, Австралияда жүргізілген ірі Nambour Trial зерттеуі күннен қорғайтын кремді тұрақты пайдалану меланоманың даму қаупін шамамен 50%-ға, ал инвазивті меланома қаупін 70%-дан астамға төмендететінін көрсетті.
Сонымен қатар терінің жалпақ жасушалы обырының даму қаупі де төмендейтіні анықталды.
Бүгінгі күні күннен қорғайтын құралдардың адамдарда тері обырын тудыратынын дәлелдейтін сенімді клиникалық деректер жоқ.
Химиялық сүзгілердің уыттылығы туралы әңгімелер қайдан шықты?
2019–2020 жылдары FDA мен JAMA журналында жарияланған зерттеулер кейбір химиялық сүзгілердің тері арқылы өтіп, қан айналымына түсе алатынын көрсетті.
Оларға мыналар жатады:
• оксибензон;
• авобензон;
• октокрилен;
• гомосалат;
• октилсалицилат;
• октиноксат.
Бұл заттардың қанда анықталуы олардың зиян екенін білдірмейді.
Зерттеулер тек олардың қанға сіңетінін көрсетті, бірақ қалыпты жағдайда қолданылған кезде адам денсаулығына нақты зиян келтіретінін дәлелдеген жоқ.
Сондықтан көптеген дерматологиялық ұйымдар күннен қорғанудың пайдасы ықтимал қауіптен әлдеқайда жоғары деп санайды.
Минералды және химиялық сүзгілер: айырмашылығы неде?
Қазіргі таңда күннен қорғайтын сүзгілердің екі негізгі түрі бар.
Минералды сүзгілер
Негізгі құрамдастары:
• мырыш оксиді;
• титан диоксиді.
Артықшылықтары:
• ағзаға өте аз сіңеді;
• сезімтал теріге жарайды;
• балаларға жиі ұсынылады;
• тітіркенуді сирек тудырады.
Химиялық сүзгілер
Олар ультракүлгін сәулені сіңіріп, оны жылуға айналдырады.
Артықшылықтары:
• құрылымы жеңіл;
• ақ із қалдырмайды;
• күнделікті қолдануға ыңғайлы.
Дұрыс пайдаланылған жағдайда екі түрі де тиімді әрі қауіпсіз болып саналады.
№2 аңыз. Базалық күйік теріні қорғайды
Бұл – ең қауіпті аңыздардың бірі.
Көптеген адамдар жаздың басында аздап күнге күю теріні күн сәулесіне төзімді етеді деп ойлайды.
Шын мәнінде, күнге күю – терінің зақымданғанының белгісі.
Тері қарайған кезде ағза жасушалардың ДНҚ-сындағы зақымды азайтуға тырысады.
Зерттеулер мұндай табиғи қорғаныс деңгейі шамамен SPF 2–4 екенін көрсетеді.
Бұл күн күйігінен, фотоқартаюдан және тері обырының дамуынан қорғау үшін жеткіліксіз.
Қарапайым тілмен айтқанда, күнге күю қорғаныс емес – бұл зақымданудың белгісі.
№3 аңыз. Кремді таңертең бір рет жақса жеткілікті
Көп адам күннен қорғайтын құралды таңертең бір рет жақса болды деп ойлайды.
Бұл дұрыс емес.
Қорғаныш қабаты келесі себептерге байланысты біртіндеп азаяды:
• терлеу;
• киіммен жанасу;
• қолмен ұстау;
• суға түсу;
• сүлгімен сүртіну.
Сондықтан дерматологтар күн астында жүргенде қорғанысты әр екі сағат сайын жаңартып отыруды ұсынады.
Күннен қорғану парадоксы
Ғылыми әдебиетте «күннен қорғану парадоксы» деген түсінік бар.
Кейбір бақылау зерттеулерінде күннен қорғайтын құралдарды пайдаланатын адамдарда тері обырының даму қаупі жоғарырақ болып көрінген.
Бір қарағанда бұл кремдердің зиян екенін көрсететіндей әсер қалдырады.
Алайда кейінгі талдаулар мәселенің басқа екенін көрсетті.
Күннен қорғайтын крем қолданатын адамдар көбінесе:
• күн астында ұзақ уақыт болады;
• жиірек күнге қыздырынады;
• кремді жеткіліксіз мөлшерде жағады;
• қорғанысты жаңартуды ұмытады.
Яғни мәселе кремде емес, адамның мінез-құлқында.
Күннен қорғайтын крем – күн астында шексіз жүруге мүмкіндік беретін құрал емес, қорғаныс құралы.
№4 аңыз. Қараторы тері қорғанысты қажет етпейді
Меланиннің көп болуы белгілі бір деңгейде табиғи қорғаныс береді.
Алайда қараторы терісі бар адамдар да:
• меланомамен;
• гиперпигментациямен;
• фотоқартаюмен;
• ультракүлгін сәуленің басқа да жағымсыз әсерлерімен кездесуі мүмкін.
Сондықтан күннен қорғану барлық тері фототиптері үшін маңызды.
№5 аңыз. SPF 100 SPF 30-дан әлдеқайда жақсы
SPF деңгейлері арасындағы айырмашылық көпшілік ойлағандай үлкен емес.
Дұрыс қолданылған кезде:
• SPF 30 UVB сәулелерінің шамамен 97%-ын бөгейді;
• SPF 50 — шамамен 98%-ын;
• SPF 100 — шамамен 99%-ын.
Сондықтан SPF санына ғана емес, кремді дұрыс және жеткілікті мөлшерде қолдануға назар аудару маңызды.
Ал D дәрумені ше?
Кейбір адамдар күннен қорғайтын кремдер D дәруменінің тапшылығын тудырады деп қауіптенеді.
Заманауи зерттеулер SPF құралдарын қалыпты жағдайда пайдалану көптеген адамдарда D дәруменінің жетіспеушілігіне әкелмейтінін көрсетеді.
Қажет болған жағдайда оның деңгейін дұрыс тамақтану немесе қоспалар арқылы толықтыруға болады.
Дерматологтар 2026 жылдың маусымында не ұсынады?
Негізгі ұсыныстар өзгеріссіз қалуда:
• күн сайын SPF 30–50 кең спектрлі қорғаныс құралдарын пайдалану;
• кремді жеткілікті мөлшерде жағу;
• күн астында жүргенде әр екі сағат сайын қайта жағу;
• бас киім кию;
• ультракүлгіннен қорғайтын киім пайдалану;
• мүмкіндігінше сағат 10:00–16:00 аралығында күн астында болмау;
• күнге ұзақ қыздырыну үшін кремді сылтау ретінде қолданбау.
2026 жылы ерекше назар аударылып отырған сүзгілердің бірі – bemotrizinol (BEMT). Ол жоғары фототұрақтылығымен және UVA мен UVB сәулелерінен тиімді қорғауымен ерекшеленеді.
Қорытынды
Заманауи ғылыми деректерді талдағанда қорытынды айқын көрінеді.
Иә, кейбір химиялық сүзгілер тері арқылы өтіп, қан құрамынан анықталуы мүмкін.
Алайда бүгінгі күні олардың тері обырын немесе басқа ауыр ауруларды тудыратынын дәлелдейтін нақты ғылыми дәлел жоқ.
Сонымен бірге күннен қорғайтын құралдарды тұрақты пайдалану меланома мен тері обырының басқа түрлерінің қаупін азайтатынын растайтын көптеген сапалы зерттеулер бар.
2026 жылдың маусымындағы негізгі қорытынды өзгермейді: ультракүлгін сәуле – дәлелденген канцероген, ал күннен қорғайтын құралдар теріні зақымданудан және тері обырынан қорғаудың ең зерттелген әрі тиімді әдістерінің бірі болып қала береді.
Дереккөздер
Green AC et al. Reduced melanoma after regular sunscreen use: randomized trial follow-up.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21135266/
Green A. et al. Daily sunscreen application and beta carotene supplementation in prevention of basal-cell and squamous-cell carcinomas of the skin.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10475183/
Matta MK et al. Effect of Sunscreen Application on Plasma Concentration of Sunscreen Active Ingredients.
https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2733085
Matta MK et al. Effect of Sunscreen Application Under Maximal Use Conditions on Plasma Concentration of Sunscreen Active Ingredients.
https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762308
https://www.aad.org/public/everyday-care/sun-protection
Skin Cancer Foundation
https://www.skincancer.org
https://www.cancer.org/cancer/risk-prevention/sun-and-uv.html
https://www.cdc.gov/skin-cancer/sun-safety
https://www.aad.org/public/diseases/skin-cancer/surprising-facts-about-indoor-tanning
Cancer Council Australia
https://www.cancer.org.au/cancer-information/causes-and-prevention/sun-safety/vitamin-d
British Association of Dermatologists
https://www.bad.org.uk/pils/vitamin-d-and-the-sun
